زیست شناسی و آزمایشگاه 2

این کتاب حدود 17 تا 20 سؤال را معمولاً در آزمون سراسری به خود اختصاص میدهد.

در مورد 4 فصل اول این کتاب، شیوه دقت در مطالب، دقیق خواندن مطالب کتاب درسی و نطق برداری از مطالب مطروحه، بسیار کارساز میباشد چون بیشتر مطالب جنبه حفظی داشته و مطالب تحلیلی زیادی وجود ندارد. عمده مطالب تحلیلی این کتاب مربوط به بخشهای فصل 5 تا 8 کتاب میباشد.

فصل 5 یعنی ماده ژنتیک : بحث پایه ای برای فصول 6، 7 میباشد که دقت در انواع نوکلئوتید، مراحل آزمایش گریفیث، ایوری، کشف عامل ترانسفورماسیون و ویژگیهای یک مولکولی که به عنوان ماده ژنتیک مطرح میشود و نیز چگونگی برقراری پیوند بین منومرها در DNA، مکانیسم همانندسازی DNA و آنزیمها مؤثر در آن نیز اهمیت دارد.

در فصل 6: شناسایی ماهیت کروماتین، کروموزوم، چگونگی انجام مراحل مختلف تقسیم میتوز و مکانیسم انجام سیتوکینز در سولولهای گیاهی و جانوری مهم هستند.

در فصل 7: که از مهمترین مباحث است، نیاز به دقت و تجزیه و تحلیل بیشتری دارد، به ویژه در زمینه وضعیت کروموزومها در مراحل مختلف تقسیم میوز و اینکه سلول در کدام مرحله پلوئید و دیپلوئید است، اهمیت دارد.

و همچنین بررسی دقیق حرفه های زندگی در سیستمهای جنسی یوکاریوتی، اینکه سلول تخم آیا میوز انجام میدهد یا میتوز؟ و اینکه واژهه ای تحت عنوان اسپروفیت و گامتوفیت چه مفهومی دارند؟ اهمیت دارد.

درک مفاهیمی نظیر اسپروفیت و گامتوفیت نقش بسیار مهمی در یادگیری بهتر حرفه های زندگی گیاهان در فصل 9 دارد.

فصل 8 یا ژنتیک : که ظاهراً به صورت کابوسی برای دانش آموزان میباشد نیز به سادگی قابل یادگیری بوده. این فصل نیازی مبرم به درک صحیح از مطالب فصل 6 و 7 دارد که دانش آموز باید بتواند مفاهیمی نظیر الل، ژن و چگونگی نوشتن گامت قوانین مندل و قوانین احتمالات را به خوبی یاد گرفته، آنگاه اقدام به حل مسائل ژنتیک کند.

سؤالاتی که از این فصل مطرح میشود، نیاز به هوش و ذکاوت بیشتری دارد که این کار صرفاً با تمرین آرام از سؤالات سادهتر و اینکه آرام آرام سطح سؤالات را دشوارتر کرده تا بتواند خلاقیتهای ذهنی و ریاضی را در حل مسائل بهکار ببندد.

در فصل 8  مسائل مربوط به شجره نامه نیز مهم هستند چرا که همواره یک سؤال در کنکور برای آن در نظر گرفته میشود که دانستن قوانینی مربوط به حل آن، بسیار موثر هستند.

فصل 9، 10، 11 :به دلیل این که بیشتر حظفی هستند، اهمیت فوق العاده ای دارند.
دقت در مطالعه در این بخشها بسیار راهگشا هستند. به ویژه در فصل 9 که کمی سختتر از بخشهای دیگر به نظر میرسد، دقت در این موضوع که ابتدا باید ویژگیهای عمومی به گیاهان دانه دار و بدون دانه را باید به صورت کلاسه شده جمع آوری کرده و در این صورت یادگیری چرخه های زندگی، بسیار ساده میشود.

در فصل 11: نمودارهای مربوط به چرخه های جنسی در زنان و نیز مکانیسم های چرخه های تخمدان، فعالیت رحم و تأثیر سیستمهای مغزی در این چرخه‌ها نیز بسیار مهم هستند.

روش مطالعه زیست شناسی 1 سال دوم
کتاب زیست‌شناسی و آزمایشگاه 1، حاوی مطالب مهمی است که همه‌ساله حدود 30درصد سؤالات کنکور سراسری را به خود اختصاص می‌دهد.

این کتاب، دارای متنی سلیس و روان می‌باشد ولی مطالب موجود در آن، به‌طرز بسیار زیرکانه‌ای نوشته شده و گاهاً نیز در بخش‌های مختلف کتاب، مطالبی نیز وجود دارد که یا کامل‌کننده‌ی همدیگر هستند یا حتی نفی‌کننده‌ی یکدیگر.

متأسفانه دانش‌آموزان غالباً در پایه‌ی سال دوم دبیرستان، با آموزش متناسب و خوبی پیرامون مطالب کتاب درسی، روبه‌رو نمی‌شوند. چون در اکثر مدارس، فقط به نوشته‌های جاری در کتاب اشاره می‌کنند. درحالی‌که آن چیزی که مطالب مطرح‌شده در فصل‌های مختلف کتاب را برای شنونده و بعداً خواننده جالب می‌کند، چراهایی خاص است که می‌توان پیرامون مطالب کتاب فوق مطرح کرد.

ارتباط دادن مطالب بخش‌های مختلف کتاب، از نکات مهم و قابل توجهی است که به آن پرداخته شود. اگر این نکات، پیرامون مطالب بخش‌های مختلف این کتاب رعایت شود، آموختن مطالب آن بسیار سریع و در عین حال شیرین می‌شود.

به نظر من، دقت در نکات این کتاب، به‌صورت خط‌به‌خط و ارتباطی، مشکل را برطرف می‌کند.

برخی از نکاتی که در این کتاب آمده و شاید در نظر اکثر دانش‌آموزان، به‌عنوان سؤال مطرح نشود یا حتی مهم به نظر نرسد:

در بخشی از این کتاب در فصل مولکول‌های زیستی پیرامون، مثلاً این‌که بدانیم:

الف- چه مولکول‌هایی در گروه درشت‌مولکول‌ها قرار دارند و این‌که درشت‌مولکول‌ها چه ویژگی‌هایی باید داشته باشند.

ب- در دستگاه گوارش انسان و بسیاری از جانوران، چه عواملی سبب هیدرولیز سلولز می‌شود؟

ج- چرا بدن ما قادر به هیدرولیز نشاسته می‌باشد ولی قادر به هیدرولیز سلولز نیست؟

د- ویزگی همه‌ی لیپیدها، آب‌گریز بودن آن‌هاست و در مقابل آن، چرا فسفولیپیدها، دوگانه دوست هستند و آیا با ویژگی همه‌ی لیپیدها هماهنگی دارند؟

ی- یا نوشته‌اند که ساختار همه‌ی استروئیدها، یکسان و شبیه کلسترول است. حال این سؤال مطرح می‌شود که کلسترول چه شکلی است؟ بررسی شکل غشاء در فصل سفری به درون سلول

یا در فصل سفری به درون سلول:

این‌که اساساً اندامک چیست؟

چه اندامک‌های غشاداری در سلول داریم و وظیفه‌ی هر کدام چیست؟

یا در صورت نبود یک اندامک غشادار، این وظیفه را در سلول چه کسی انجام می‌دهد؟

و یا این‌که منشأ شکل‌گیری این اندامک‌ها در سلول چیست؟

در فصول مختلف کتاب، نکاتی از این‌دست به‌وفور به چشم می‌‌خورد که متأسفانه دانش‌آموز، بی‌تفاوت از کنار آن‌ها می‌گذرد و چون یادگیری صحیح انجام نشده است، بنابراین امکان جایگزینی مفهومی آن در بخش‌های یادگیری عمیق مخ اتفاق نمی‌افتد.

یا مثلاً در فصل سازمان‌بندی سلول‌ها، اشاره شده که ولوکس، یک کره‌ی توخالی است.

آیا به نظر شما، این جمله عاقلانه است؟
چه‌طور می‌تواند توده‌ی سلولی توخالی در زیر آب شناور باشد؟ آیا ولوکس روی سطح آب حرکت می‌کند یا داخل آب؟ پس اگر توخالی است، چگونه اتفاق می‌افتد؟
یا در بخش گوارش نیز مراحل اولیه‌ی گوارش ذکر‌شده در مورد همه‌ی جانوران، صادق نمی‌باشد و یا مفهوم صحیحی از گوارش شیمیایی عنوان نشده و نیاز به تأمل و دقت نظر بیش‌تری در این مورد احساس می‌شود.

مثلاً براساس مطلب کتاب، گوارش شیمیایی یعنی تجزیه‌ی پلی‌مر به منومر. حال اگر در جریان گوارش، یک پروتئین بزرگ در معده لیپید‌های کوچک تبدیل ولی به منومر تبدیل نشود، چه نوع گوارشی یافته است؟

یا اساساً نحوه توضیح منحنی الکتروکاردیوگرام چگونه باید انجام گیرد؟

چرا ثبت امواج قبل از انجام عمل اتفاق می‌افتد؟ یا نحوه‌ی انتقال خون افراد به یکدیگر چگونه است؟ آیا از فرد A می‌توان خون کامل را به فرد AB داد؟ بله یا خیر آن چگونه است؟

آیا به فرد Rh منفی می‌توان خون مثبت تزریق کرد یا خیر؟

بسیاری مطالب این درس که درواقع با زبان خاصی مطرح شده ولی با دید دقیق‌تری باید به آن رسید که نیازمندی دانش‌آموز را به بررسی بیش‌تر کتاب الزامی می‌کند.

یا در بخش‌های گیاهی چرا در سطح زیر برگ، روزنه‌ی هوایی داریم و در سطح بالای برگ رسم‌شده در کتاب، روزنه‌ی هوایی رسم نشده است و اساساً چرا بارگیری و باربرداری آبکشی، همواره با انتقال فعال صورت گیرد؟

و چرا مثلاً در بخش پائین روی هنله آب باز جذب نمی‌شود و یا این‌که چه تفاوتی بین جابه‌جایی و حرکت وجود دارد؟ و این‌که مکانیسم کوتاه شدن سارکومر در طول انقباض ماهیچه‌ای چگونه رخ‌می‌دهد و یا اجزای سلول ماهیچه‌ای مخطط کدام هستند و هر کدام چه ویژگی‌هایی دارند؟

در پایان یادآور می‌شودم که مهم‌ترین عامل در یادگیری زیست، اول خواندن، دوم طرح سؤال‌های چرایی و سوم طرح مسائل ارتباطی و تجزیه و تحلیل آن‌ها می‌باشد که می‌تواند فرآیند خواندن و آموختن را از حالت حفظی به یادگیری و آموختن ارتقاء دارد.
و چیزی که یاد گرفته شود، با کوچکترین مشاهده و مرور مجدد، به مرحله‌ی عمل می‌رسد.
روش مطالعه زیست شناسی 2 سال سوم رشته تجربی

آنچه در درس زیست‌شناسی اهمیت فوق‌العاده‌ای پیدا می‌كند چگونه خواندن درس فوق و پی بردن به نكات، مفاهیم و تعاریف عنوان شده در كتاب درسی می‌باشد.

متاسفانه در سال‌های اخیر، آن چیزی كه در كلاس‌های زیست‌شناسی مهجور مانده، خود كتاب درسی است. در صورتی كه كتاب درسی منبع اول و آخر طرح سوال در كنكور می‌باشد ولی دید طراح سوال در برداشت‌های مختلفی كه از مطالب كتاب درسی به عمل می‌آورد. همه ساله شوك جدیدی را به دانش‌آموزان رشته تجربی در طرح برخی سوالات وارد می‌كند كه دانش‌آموز اصلا انتظار چنین سوالی را ندارد.

در صورتی كه اگر دانش‌آموز از خوب خواندن و تجزیه و تحلیل و ارتباط دادن مسایل مختلف موجود در كتاب درسی غافل بماند هرگز قادر به پاسخگویی به سوالات فوق نمی‌باشد.

در صورتی كه هم صورت سوال برای دانش‌آموز آشناست و هم گزینه‌های مطرح شده ولی قادر به پاسخگویی صحیح نمی‌باشد. علت این است كه دانش‌آموز مطالب را رو بنایی و سطحی خوانده و هرگز به عمق مفاهیم مطرح شده فكر نكرده بنابراین قادر به ارتباط دادن مسایل مختلف كتاب‌ها با هم نبوده و لذا نمی‌تواند پاسخ صحیح را انتخاب كند.

به همین منظور باید نكات خاصی را در زمینه خوب خواندن كتاب و ارتباط دادن مطالب درسی كتاب‌های مختلف زیست با هم مد‌نظر قرار دهد.
مثلا در كتاب زیست (سال سوم) در صفحه 13 شكلی از پلاسموسیت‌ها ترسیم كرده كه در آن اندامك‌های آبی‌رنگ فراوانی در كنار هسته سلول ترسیم كرده است. كه این شكل باید این سوال را در ذهن دانش‌آموز مطرح كند كه اساسا این شكل متعلق به چه اندامكی است و در این بخش از سلول چه وظیفه‌ای دارد. لازم به ذكر است كه اندامك‌های آبی رنگ سیستم گلژی هستند و چون پلاسموسیت‌ها مسوولیت تولید و ترشح پارتن‌ها را برعهده دارند بنابراین باید از سیستم گلژی نسبتا وسیعی برخوردار باشند.

كتاب زیست‌شناسی سال سوم در سال‌های اخیر بارم‌بندی حدود 40-35 درصدی در كنكور دارد كه نشان از اهمیت بالای این كتاب در كنكور دارد.
4 فصل اول این كتاب در حدود هشت تست در كنكور سراسری دارد. كه با‌توجه به تئوریك بودن بحث‌های فوق نیازمند دقت نظر بهتر و حساسیت بیشتر نسبت به مطالب مطرح شده در كتاب هستیم.

قسمت دوم كتاب فوق مربوط به طرح مسایل ژنتیك مولكولی میتوز، میوز و حل مسایل ژنتیك می‌باشد كه با‌توجه به باز بودن مطالب در این فصول به‌ویژه فصل‌های هفت و هشت باید از آرامش بیشتری در بررسی بهتر مطالب درسی و حل سوالات فوق بهره‌گیری كرد.

پاسخگویی به سوالات فصل هفت باید با ظرافت قابل توجهی صورت گیرد چون نیاز به ارتباط دادن بیشتر و دقت فراوان در بزرگی گزینه‌ها دارد.
در فصل هشت ژنتیك ظاهرا باید ضمن احترام به سیستم‌های حل مساله در كتاب، ‌به‌دلیل كوتاهی زمان در پاسخگویی به سوالات باید از راه‌های میانبر و كوتاه برای حل مسایل استفاده كرد.

مثلا اینكه باید در حل مسایل از قوانین احتمالات به‌ویژه قانون دوم احتمالات بهره‌برداری لازم به عمل آید.
مثلا اگر خواسته شد كه از آمیزش خود لقاحی فردی با ژنوتیب AaBbRw چه نسبتی از زاده‌ها ژنوتیپی جدید دارند.
باید بلافاصله با قوانین احتمالات، شانس ایجاد ژنوتیپ‌های صفات را به صورت تك‌تك محاسبه كرده و بعد در هم ضرب كنیم.
AaBbRw  x  AaBbRw
Aa x Aa → 1/4 AA     1/4 Aa 1/4 Aa 1/4 aa
Aa x Aa → 1/4 RR     1/4 Rw 1/4 Rw 1/4 ww
Aa x Aa → 1/4 BB     1/4 Bb 1/4 Bb 1/4 bb

در نتیجه احتمال تولد فردی با ژنوتیپ  AaBbRw=1/8   است و بقیه زاده‌ها یعنی 8/7 زاده‌ها ژنوتیپی جدید دارند.
بخش شجره‌نامه نیز از بحث‌های جذاب و جالب این كتاب می‌باشد كه متاسفانه برای دانش‌آموزان سخت به نظر می‌رسد. ولی اگر مطالب و راه‌حل‌های به ارث رسیدن صفات و حل مسایل را خوب آموخته باشید. حل كردن شجره‌نامه كار آسانی است. شجره همان مساله‌ای است كه فقط به نهادهای خاصی نشان داده می‌شود.

بحث گیاهی هم بسیار سخت به نظر می‌رسد و از جذابیت كمی نزد دانش‌آموز برخوردار است. ولی اگر چرخه‌های زندگی یوكاریوتی به خوبی درك شوند. یادگیری بحث گیاهی بسیار آسان است. اغلب اوقات دانش‌آموز اصطلاحات خاصی مثل اسپوروفیت و گامتوفیت را نیاموخته ولی به دنبال یادگیری بحث گیاهی است كه چنین چیزی ممكن نمی‌باشد.

فصل 11 سوم نیز در كنكور حدودا دو سوال دارد كه توجه به نمودارهای كتاب بخش عمده‌ای از مفاهیم را به دانش‌آموز می‌آموزد.